Rozbudowa
autostrad i dróg szybkiego ruchu w Polsce, choć z punktu widzenia użytkowników
dróg bardzo powolna, staje się faktem. W wielu miejscach drogi o dużym
natężeniu ruchu przecinają gęsto zabudowane tereny. Stawiane są tam ekrany,
których zadaniem jest ochrona mieszkańców przed uciążliwością związaną z ruchem
na drodze, a przede wszystkim przed hałasem. W krajach, gdzie długość autostrad
i dbałość o jakość środowiska jest znacznie większa niż u nas, ekrany ochronne
od dawna obsadzane są pnączami.
Rośliny
pnące na ekranach spełniają funkcję izolacyjną. Z racji swojej rozbudowanej
struktury i tekstury wspomagają dźwiękochłonne działanie ekranów zarówno
poprzez pochłanianie jak i rozpraszanie fal dźwiękowych. Liście pnączy
absorbują zanieczyszczenia zarówno pyłowe jak i gazowe redukując w ten sposób
ich stężenie w powietrzu. Poza funkcjami fitosanitarnymi, jakie pełnią rośliny,
mogą one również dekorować i maskować duże pionowe płaszczyzny ekranów, z
natury obce w krajobrazie. Tę funkcję najlepiej spełniają właśnie pnącza,
przystosowane do wzrostu po pionowych podporach. Oczywistym jest, że skala z
jaką rośliny oddziałują na otoczenie zależna jest od ich wielkości. Stąd też na
ekrany dobiera się raczej pnącza silnie rosnące.
Warunki,
w jakich mają rosnąć są bardzo trudne. Duży ruch kołowy powoduje znaczne
zapylenie i zanieczyszczenie powietrza a gleba pod ekranami jest, na skutek
przeprowadzonych prac budowlanych, zwykle mocno przekształcona. W warunkach
polskich, kiedy do odladzania jezdni stosuje się ogromne ilości soli, gleba
jest bardzo mocno zasolona (szczególnie wiosną) a ekrany i ewentualnie rosnące
na nich pnącza, spryskiwane są aerozolem solnym rozpylanym przez przejeżdżające
pojazdy. Należy sobie uświadomić, że pnącza mogą być sadzone po obu stronach
ekranów – od strony jezdni (wewnętrznej), gdzie warunki dla ich wzrostu i
rozwoju są naprawdę wyjątkowo złe, ale również po przeciwnej stronie ekranów
(zewnętrznej) czyli od strony otaczających domów, gdzie przestrzeń do ich
rozwoju jest większa, a zasolenie i zanieczyszczenie powietrza znacznie
mniejsze. Sadzenie roślin po stronie przeciwnej do jezdni ma również bardzo
istotne znaczenie dla estetyki ekranów, które z tej strony są oglądane przez
mieszkańców i przechodniów. Po tej stronie ekranów można stosować znacznie
więcej różnych gatunków i odmian pnączy niż od strony jezdni. Obserwując jakie
rośliny są sadzone w otoczeniu tras szybkiego ruchu, wydaje się, że projektanci
najczęściej o tym zapominają.
Co należy brać pod uwagę dokonując wyboru pnączy do
konkretnych stanowisk?
-
Ściany
południowe i zachodnie wystawione są na bardzo silne oddziaływanie promieni
słonecznych i ogrzewanie, północne natomiast mogą przez cały dzień pozostawać w
chłodzie i cieniu. Dlatego przy doborze pnączy bardzo ważne jest odpowiednie
dobranie ich do usytuowania względem stron świata - wystawy.
- Bardzo istotna jest, często powiązana z wystawą, wilgotność
gleby. Oczywistym jest, że zimozielony bluszcz pospolity (Hedera helix), hortensja
pnąca (Hydrangea anomala subsp. petiolaris) czy chmiel (Humulus lupulus) powinny rosnąć w glebie zasobnej w wodę a dławisz
okrągłolistny (Celastrus orbiculatus), winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia), czy winorośl pachnąca (Vitis riparia) mogą
rozwijać się na glebach suchszych.
- Duże znaczenie dla doboru pnączy ma zasolenie gleby.
Najbardziej tolerancyjne pod tym względem wydają się być: winobluszcz
pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia), powojnik pnący (Clematis Grupa Vitalba), dławisz okrągłolistny (Celastrus orbiculatus) i winorośl pachnąca (Vitis riparia). Na ten temat
brak jest jednak precyzyjnych badań i trzeba opierać się na obserwacjach.
- Wielkość i ciężar pnącza ma bezpośredni wpływ na rodzaj
i zamocowanie konstrukcji podporowej. Intensywnie rosnące, duże pnącza,
takie jak kokornak wielkolistny (Aristolochia macrophylla), wymagają solidniejszych i mocniej
przytwierdzonych do ekranu podpór niż na przykład delikatniejsze i słabiej
rosnące powojniki z Grupy Atragene.
- Tylko nieliczne pnącza mogą aktywnie wspinać się po ekranach bez
zapewnienia im specjalnych podpór. Dlatego istotny jest sposób
wspinania się. Dla roślin owijających się pędami trzeba skonstruować
podpory złożone z elementów o średnicy większej niż dla pnączy
wąsoczepnych czy ogonkoczepnych. Podpory mogą stanowić konstrukcyjną część
ekranów.
Zastosowanie pnączy
polecanych na ekrany przy drogach
|
nazwa rośliny
|
strona ekranua)
|
wystawa
|
gleba
|
sposób wspinania się
|
podpory
|
uwagi
|
|
Aristolochia macrophylla - kokornak
wielkolistny
|
zewnętrzna
|
płn.,
płn.-zach.,
wsch.
|
świeża,
żyzna
|
owija
się pędami
|
solidne podpory, mocno przymocowane
|
|
|
Campsis – milin, np.
'Ursynów',
'Gabor'
|
zewnętrzna
|
płd.
|
świeża
(okresowo
sucha)
|
korzenie
czepne, ale słabo przytrzymujące
|
bez specjalnych wymagań
|
stosować
w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej,
kwitnie
VII-IX
|
|
Celastrus
orbiculatus
-dławisz okrągłolistny
|
wewnętrzna lub
zewnętrzna
|
płd.,
zach.,
wsch.
|
przepuszczalna
(okresowo
sucha)
|
owija
się pędami
|
solidne podpory, mocno przymocowane
|
|
|
Clematis –
powojnik odmiany z Grupy Atragene
|
zewnętrzna
|
wsch.,
zach.,
płn.
|
świeże
|
owija
się ogonkami liści
|
elementy o niewielkiej średnicy
|
kwitnie
IV-V, najczęściej dorasta do 3 m
|
|
Clematis - powojniki z Grupy
Tangutica, np.
'Bill MacKenzie' i 'Lambton Park'
|
zewnętrzna
|
zach.,
płd.,
wsch.
|
przepuszczalna
(okresowo
sucha)
|
owija
się ogonkami liści
|
elementy o niewielkiej średnicy
|
kwitnie
VI–X, bardzo szybko rośnie
|
|
Clematis - powojnik
'Paul Farges'
(Grupa Vitalba)
|
zewnętrzna lub wewnętrzna c)
|
płd.,
zach.,
wsch.
|
przepuszczalna
|
owija
się ogonkami liści
|
elementy o niewielkiej średnicy, solidne podpory
|
kwitnie
VI-X, bardzo szybko rośnie
|
|
Clematis
vitalba - powojnik pnący (Grupa Vitalba)
|
wewnętrzna lub
zewnętrzna
|
płd.,
zach.,
wsch.
|
świeża
(okresowo
sucha)
|
owija
się ogonkami liści
|
elementy o niewielkiej średnicy,
solidne podpory
|
kwitnie
VII-IX
|
|
Euonymus
fortunei
- trzmielina
Fortune'a 'Coloratus'
|
zewnętrzna
|
płn.,
zach.,
wsch.
|
świeża,
przepuszczalna
|
korzenie
czepne
|
w zasadzie nie wymagab)
|
zimozielony
|
|
Fallopia aubertii (syn. F. baldschuanica) - rdestówka (rdest) Auberta
|
wewnętrzna lub
zewnętrzna
|
płd.,
zach.
|
świeża
(okresowo
sucha)
|
owija
się pędami
|
solidne podopory, mocno przymocowane
|
stosować
w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej, bardzo szybko rośnie
|
|
Hedera helix
- bluszcz pospolity 'Thorndale' i inne silnie rosnące bluszcze
|
zewnętrzna
|
płn.,
zach.
|
świeża,
żyzna,
przepuszczalna
|
korzenie
czepne
|
nie wymaga
|
zimozielony
|
|
Humulus lupulus - chmiel zwyczajny 'Aureus'
|
zewnętrzna
|
zach.,
wsch.
|
świeża,
przepuszczalna
|
owija
się pędami
|
bez specjalnych wymagań
|
bardzo
szybko rośnie, pędy w zimie zamierają do ziemi
|
|
Hydrangea anomala subsp. petiolaris
- hortensja pnąca
|
zewnętrzna
|
zach.,
płn.,
wsch.
|
świeża,
przepuszczalna
|
korzenie
czepne
|
w zasadzie nie wymagab)
|
kwitnie
VI-VII
|
|
Lonicera acuminata
- wiciokrzew zaostrzony
|
zewnętrzna
|
zach.,
płn.
|
świeża,
żyzna,
przepuszczalna
|
owija
się pędami
|
bez specjalnych wymagań
|
zimozielony,
kwitnie VI-IX
|
|
Lonicera japonica
- wiciokrzew japoński 'Halliana'
|
zewnętrzna
|
zach.,
płn.
|
świeża,
żyzna, przepuszczalna
|
owija
się pędami
|
bez specjalnych wymagań
|
stosować
w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej,
kwitnie
VI-X
|
|
Lonicera periclymenum
- wiciokrzew pomorski 'Serotina'
|
zewnętrzna
|
zach.,
wsch.,
płd.,
płn.
|
świeża,
żyzna,
przepuszczalna
|
owija
się pędami
|
bez specjalnych wymagań
|
kwitnie
VI-IX, w V-VI mogą występować mszyce
|
|
Parthenocissus quinquefolia - winobluszcz
pięciolistkowy, np. var. murorum, 'Troki'
|
wewnętrzna lub
zewnętrzna
|
zach.,
wsch.,
płd.,
płn.
|
okresowo
sucha
|
przylgi
na końcach wąsów
|
nie wymaga
|
|
|
Vitis
coignetiae – winorośl japońska
|
zewnętrzna
|
zach.,
wsch.,
płd.
|
okresowo
sucha
|
owija
się pędami
|
solidne podpory, mocno przymocowane
|
trudno
dostępny
|
|
Vitis
riparia – winorośl pachnąca
|
wewnętrzna lub
zewnętrzna
|
zach.
wch.,
płd.,
płn.
|
okresowo
sucha
|
owija
się pędami
|
solidne podpory, mocno przymocowane
|
bardzo
szybko rośnie
|
|
nazwa rośliny
|
strona ekranua)
|
wystawa
|
gleba
|
sposób wspinania się
|
podpory
|
uwagi
|
|
a) wewnętrzna – strona od jezdni, zewnętrzna – strona przeciwna do
jezdni (od strony domów sąsiadujących z drogą),
b) pnącza te mogą w zasadzie
wspinać się bez podpór, jednak lepiej jest zapewnić im konstrukcję, na której
będą się wspierały i częściowo dookoła niej owijały,
c) Powojnik należący do Grupy Vitalba. Obserwacje doświadczalne wskazują, że ta odmiana powinna sobie
dobrze radzić w po wewnętrznej stronnie ekranu, nie jest nam jednak znane faktycznie wykorzystanie tej rośliny do tego celu.

Ten winobluszcz
pięciolistkowy niebawem pojawi się po drugiej stronie ekranu.
Trasa Siekierkowska w Warszawie. Fot. Jacek Borowski
|
Prawie
wszystkie pnącza zaproponowane w tabeli są odporne na działanie niskich
temperatur. Wyjątek stanowią rdestówka Auberta (Fallopia aubertii), milin (Campsis) i wiciokrzew japoński (Lonicera japonica),
które mogą w surowe zimy przemarzać. Zwykle jednak dobrze i szybko po takim
przemarznięciu "odrastają". Trzeba zauważyć, że rdestówka (Fallopia) jest pnączem bardzo
często sadzonym przy autostradach w Europie. W tabeli nie uwzględniono tempa
wzrostu roślin. Tego typu informacje i ogólną charakterystykę poszczególnych
gatunków i odmian, można znaleźć w encyklopedii pnączy na naszych stronach internetowych. Należy się liczyć z
tym, że szybko z natury rosnące pnącza, bezpośrednio po posadzeniu mogą
przyrastać nieco wolniej. Po tym początkowym okresie (3-4 sezony wegetacyjne)
rośliny takie jak winobluszcz (Parthenocissus),
rdestówki (Fallopia),
winorośl pachnąca (Vitis riparia), czy
japońska (Vitis coignetiae) i
powojniki (Clematis) z grupy Vitalba i Tangutica będą rosły naprawdę bardzo bujnie.
Na
podkreślenie zasługują pnącza zimozielone (bluszcz pospolity (Hedera helix), wiciokrzew
zaostrzony (Lonicera acuminata) i trzmielina (Euonymus fortunei) 'Coloratus'), które będą zdobiły ekrany przez cały rok.
Ich wymagania siedliskowe są większe a wybór stanowiska, szczególnie w
przypadku mniej tolerancyjnego w stosunku do niskich temperatur wiciokrzewu,
powinien być bardzo staranny. Należy unikać zastoisk mrozowych oraz miejsc
narażonych na działanie mroźnych, wysuszających wiatrów. Nie znoszą one również

Elementy konstrukcyjne ekranu stanowią dobrą
podporę dla winorośli pachnącej. Fot. Szczepan Marczyński
|
silnie nasłonecznionych stanowisk południowych lub południowo-wschodnich.
Miejsc
pozbawionych silnego nasłonecznienia wymagają również niektóre pnącza
zrzucające liście na zimę, np. kokornak (Aristolichia), hortensja pnąca (Hydrangea anomala subsp. petiolaris), czy powojniki (Clematis) z Grupy
Atragene. Z kolei w miejscach silnie nasłonecznionych, gorących szczególnie
dobrze czuje się milin (Campsis), ale dobrze rosną również powojniki (Clematis) z Grupy Tangutica i
Vitalba, rdestówka Auberta (Fallopia aubertii), dławisz (Celastrus), winobluszcz pięciolistkowy (Parthenocissus quinquefolia), winorośl
pachnąca (Vitis riparia) i japońska (Vitis coignetiae).
Gdy zależy nam,
aby na ekranach pojawiały się kwiaty, warto posadzić powojniki (Clematis) z Grupy
Atragene, Tangutica czy Vitalba, wiciokrzewy (Lonicera), rdestówkę Auberta (Fallopia aubertii), hortensję
pnącą (Hydrangea anomala subsp. petiolaris) lub milin (Campsis).
Zaproponowany
dobór jest liczbowo skromny. Wynika to zarówno z trudnych warunków panujących w
bezpośredniej bliskości drogi jak i z niewielu doświadczeń z sadzeniem i
wzrostem roślin pnących przy ekranach osłonowych w warunkach Polskich. Ich
stopniowe nabywanie powinno przyczynić się do poszerzenia przedstawionej
powyżej listy.

Pnącza porastajac ekrany dźwiękochłonne tworzą zielone wały. Fot. Szczepan Marczyński
|

Pnącza porastając ekrany dźwiękochłonne zakrywają niechciane malumalowidła. Fot. Szczepan Marczyński
|